پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی

دین و اخلاق: بررسی گونه‌های وابستگی اخلاق به دین

نوشتار حاضر در پی تبیین انحای محتمل ابتنای اخلاق به دین در هر یک از چهار حوزه تعریف، ثبوت، اثبات و انگیزش و نیز شکل‌ها و دلیل‌های هر یک از آنهاست. همچنین سعی شده است که دامنه تحقیق در کنار اندیشه‌های اسلامی، رهیافت‌های مسیحی را نیز دربرگیرد.  نویسنده در مباحث خود روش توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی دارد. وی در فصول جداگانه اخلاق به دین در چهار حوزه معناشناسی، وجودشناسی، معرفت‌شناسی و روان‌شناسی تبیین و بررسی کرده و در پایان هر فصل به ارزیابی هر یک پرداخته است. دین و اخلاق: بررسی گونه‌های وابستگی اخلاق به دین
دانش، جواد؛ دین و اخلاق: بررسی گونه‌های وابستگی اخلاق به دین؛ تهیه‌کننده: پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی؛ چاپ اول، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، زمستان 1392، 344ص رقعی.
*** 

دین و اخلاق هر یک به‌تنهایی نقش انکارناپذیر در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارند و هر دو در بهروزی، آرامش‌بخشی و کمال‌یابی انسان تأثیرگذارند. تردیدی در این تأثیرگذاری نیست، لکن پرسش آن است که این دو چه نسبتی با یکدیگر دارند؟ آیا رابطه‌ای میان اخلاق و دین می‌توان ترسیم کرد؟ به این پرسش‌ها، پاسخ‌هایی متفاوت و گاه متعارض داده شده است. برخی بر آن‌اند که اخلاق متکی و وابسته به دین است و این وابستگی در چندین قلمرو است: وابستگی معناشناختی، وابستگی وجودشناختی، وابستگی معرفت‌شناختی و وابستگی روان‌شناختی اخلاق به دین. اهمیت این بحث ازآن‌روست که اولاً، دین و اخلاق هر دو ادعای نظام‌بخشیدن به زندگی و رفع ناهمواری‌های فراروی انسان را دارند و آگاهی از رابطه این دو با یکدیگر و چه بسا ابتنای یکی بر دیگری، برای انسان حائز اهمیت است. ثانیاً، دین یا سکولاربودن اخلاق بر کنش فردی و اجتماعی انسان تأثیرگذار است.
نوشتار حاضر در پی تبیین انحای محتمل ابتنای اخلاق به دین در هر یک از چهار حوزه تعریف، ثبوت، اثبات و انگیزش و نیز شکل‌ها و دلیل‌های هر یک از آنهاست. همچنین سعی شده است که دامنه تحقیق در کنار اندیشه‌های اسلامی، رهیافت‌های مسیحی را نیز دربرگیرد. 
نویسنده در مباحث خود روش توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی دارد. وی در فصول جداگانه اخلاق به دین در چهار حوزه معناشناسی، وجودشناسی، معرفت‌شناسی و روان‌شناسی تبیین و بررسی کرده و در پایان هر فصل به ارزیابی هر یک پرداخته است.
نویسنده بر آن است که ادعای توقف حداکثری و مطلق اخلاق به دین قابل دفاع نیست، اما در حوزه‌های معرفت‌شناختی و روان‌شناختی،‌ ادیان در کشف یا توجیه گزاره‌های اخلاقی و عمل به این گزاره‌ها مؤثرند. به لحاظ غایات و اهداف عالی اخلاق (پیرایش نفس از پلیدی و آراستن آن به فضایل، ایجاد روابط سالم اجتماعی و...) نیز این اهداف در دین وجود دارد، اما برخی غایات دین در اخلاق یافت نمی‌شود.

به اعتقاد وی،‌ در تعریف مفاهیم اخلاقی هیچ فعل اختیاری خدا و هیچ گزاره دینی اخذ نشده است و ادعای وابستگی این مفاهیم، ناپذیرفتنی است؛ هر چند از یک منظر از حاجت اخلاق به دین می‌توان دفاع کرد؛ زیرا مفاهیم اخلاقی اوصافی انتزاعی‌اند که به دلالت التزامی از مطلوبیت و ارزش فعل در تحصیل هدف نهایی اخلاق حکایت می‌کنند. 
این مفاهیم نشان دهنده رابطه علیتی هستند که میان فعل اختیاری عامل اخلاقی و هدف و غایت اخلاق یعنی سعادت انسان وجود دارد. این در این میان کمال مطلوب انسان (قرب به خدا) را به او می‌شناساند و انسان از اهداف بی‌ارزش بازمی‌دارد؛ بنابراین در شکل‌گیری صحیح مفاهیم اخلاقی، گزار‌ه‌های دینی ملحوظ‌اند. این مفاهیم در واقع رابطه ضرورت یا امتناع بالقیاس میان فعل انسان و سعادت اخروی او را نشان می‌دهند. مطابق این تلقی، ملحدان درک صحیحی از اوصاف اخلاقی ندارند و گزاره‌های اخلاقی آنان برای متدینان موجه نخواهد بود و اگر نیت را نیز جزء جدایی‌ناپذیر اخلاق بدانیم، افعال ملحدان نیز هیچ‌گاه اخلاقی نیست. البته گفتنی است که به اعتقاد نویسنده، انکار تقدم دین و وحی بر ارزش‌های اخلاقی یا انکار تقدم معرفت دینی بر معرفت اخلاقی، لزوماً مترادف با اتخاذ یک موضع الحادی نیست.

تاریخ بروز رسانی نوزدهم اسفند ماه 1398
منبع:اداره نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
كلمات كليدي : معرفی آثار , جواد دانش , آثار علمی پژوهشکده فلسفه و کلام

تاریخ خبر: 1398/10/19 پنجشنبه
تعداد بازدید کل: 262 تعداد بازدید امروز: 1
 
امتیاز دهی
 
 

بيشتر

پربازدید‌ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید‌ترین مطالب

مطالب مرتبط
فرهنگنامه تحلیلی وجوه و تطائر در قرآن - عباس کوثری
  • 1399/1/11 دوشنبه پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن فرهنگنامه تحلیلی وجوه و تطائر در قرآن - عباس کوثری
    دانشمندان اسلامی هر یک با نگاهی خاص قرآن را مطالعه کرده‌اند. در همین راستا علوم مختلف قرآنی شکل گرفته است که علم وجوه و نظائر یکی از جلوه‌های آن است. وجوه و نظائر عبارت از الفاظی است که با یک هیئت و اعراب خاص در آیات مختلف قرآن به کار رفته است؛ ولی دارای معانی مختلفی می‌باشد؛ همانند امّت و امام که با همین هیئت به تناسب مورد و سیاق دارای معانی گوناگونی می‌باشد. کتاب پیش‌روی درپی تحقیق دربارة این نوع واژگان است و این روش‌ها و شیوه‌ها را مبنای‌کار خویش قرار داده است: 1.‌ سعی شده از آیات همسان در تفسیر واژگان استفاده شود. 2. مطالب به صورت تطبیقی و با نگاه به هر یک از تفاسیر شیعه و اهل سنت بیان شود. 3. مبانی کلامی شیعه چراغ فروزان راه بوده است و آنجا که اتفاق یا اکثریت شیعه بر یک نظر بوده‌اند، ادله و مبانی آن تبیین شده است. 4. از روایات اهل‌بیت:حتی‌الامکان استفاده شده است. 5. به قرائن خاص دلالت‌کننده همانند سیاق و ... اهتمام ویژه‌ای شده است. 6.‌معنای لغوی واژگان تحلیل و بررسی گردیده است.
مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان
  • 1399/1/11 دوشنبه پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت (ع) مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان
    نویسنده رسالت خود را از تألیف اثر حاضر چنین می‌داند که به دور از مباحث کلامی همچون سازگاری مشورت با عصمت اهل بیت، نشان دهد آن بزرگواران به تأسی از قرآن و پیامبر گرامی اسلام و با نظر به اهمیت و سازندگی مشورت و آثار مثبت و مطلوب آن، با انگیزه‌های مختلف و در امور گوناگون سیاسی، اجتماعی، نظامی و خانوادگی، ‌مشورت‌خواهی و مشورت‌دهی می‌کرده‌اند. مباحث اثر حاضر، پاسخ به سؤالاتی از این دست است که مشورت در زندگی معصومان چه جایگاهی داشته است؟ آنان با چه کسانی و در چه اموری مشورت می‌کردند؟ آیا اساساً آنان به مشورت‌خواهی نیازی داشتند؟ اگر نداشتند، با چه انگیزه با دیگران مشورت می‌کردند؟ با چه کسانی باید و با چه کسانی نباید به شور و مشورت پرداخت؟
نگاهی به تاریخ تفکر امامیه
  • 1399/1/11 دوشنبه پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت (ع) نگاهی به تاریخ تفکر امامیه
    نویسنده بر آن است که با بازخوانی تاریخ تفکر امامیه در قرن‌های میانه این نکته آشکار می‌گردد که در این قرون، عقل‌گرایی رایج بود و عقل‌گرایی کلامی به‌سوی عقل‌گرایی فلسفی در حال تغییر بود؛ گرچه هیچ‌گاه رویکرد فلسفی صرف نداشت. فلسفه تحت خدمت علم کلام آمد تا بدین‌سان عقاید شیعه بهتر به اثبات رسد. در کنار عقل‌گرایی، حدیث‌گرایی از اساسی‌ترین جریان‌های فکری ـ اعتقادی شیعه در این دوران است. از ویژگی‌های این تفکر، تأکید بر ادعیه و زیارات و فضایل اهل بیت است و نیز احادیث ضعیف و گاه غالیانه به آثار این دوران رسوخ یافت. نمونه بارز آن خطبةالبیان است که متن آن در قرن‌های هشتم و نهم وارد آثار حدیثی شیعه شد. بهترین راه وروش، اعتدال است که در روش و منش شیخ مفید، شیخ طوسی وعلامه حلی می‌توان دید. بر این اساس باید مکتبی به نام مکتب نوبغدادگرایی به جامعه عرضه کرد. 
اصل حسن نیت در قراردادها؛ بررسی فقهی ـ حقوقی
  • 1399/1/11 دوشنبه پژوهشکده فقه و حقوق اصل حسن نیت در قراردادها؛ بررسی فقهی ـ حقوقی
    نویسنده بر آن است که اصل حسن نیت دو مفهوم مستقل دارد و به تبع این دو مفهوم، دارای دو بعد حمایتی و الزامی است. بدون تکلیف نمی‌توان برای دو مفهوم قدر جامعی در نظر گرفت تا بتوان آنها را مشترک معنوی دانست و بهتر است آنها را مشترک لفظی بدانیم. اما در حقوق ایران به علت عدم تصریح به لزوم رعایت اصل حسن نیت در حقوق ایران و نیز مصادیق فراوان حسن نیت در حقوق ایران، حقوق دانان دو واکنش متفاوت به آن نشان داده‌اند.
معرفی و نقد منابع عاشورا
  • 1399/1/11 دوشنبه پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت (ع) معرفی و نقد منابع عاشورا
    پژوهش حاضر نیز به منظور پژوهش مطالعات تاریخی فراهم آمده است. کوشش نویسنده آن است که منابع اولیه مربوط به آن واقعه مهم تاریخی را تا قرن دهم مورد بررسی قرار دهد و با کاوش در داده‌های آنها، امتیازات و برجستگی‌ها و ضعف‌ها و کاستی‌های آنها را برشمرد. در همین زمینه، یکی از اهداف این پژوهش، معرفی منابع قابل اعتماد و مهم‌تر از آن، معرفی منابع و مطالب غیرصحیح آنهاست؛ زیرا منابع غیرمعتبر شهرت بیشتری یافته‌اند و شناخت این منابع ضروری‌تر از منابع معتبر مربوط به عاشوراست. نویسنده با نگرش تاریخی و به شیوه تحلیلی و انتقادی، این هدف را پی گرفته است.
بيشتر
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 263
بيشتر

آدرس: قم - میدان شهدا - خیابان معلم  پژوهشگده فلسفه و کلام
تلفن: 371160 - 025  داخلی 1388
ایمیل: phil.theo@isca.ac.ir

بيشتر
بيشتر
بيشتر
دوشنبه 19 اسفند 1398 11:28:00
خانه | بازگشت |
Guest (PortalGuest)

پژوهشکده فلسفه و کلام
مجری سایت : شرکت سیگما